Schrijven

Schrijven maakt deel uit van het taalonderwijs op de basisschool naast spreken, luisteren en lezen. De voortgang in het leren schrijven wordt in het onderwijs getoetst als stellen en spellen (dus het correct opschrijven van zinnen en woorden) met behulp van toetsen van het Centraal Instituut Toets en Ontwikkeling (CITO). Deze CITO toetsen vormen een onderdeel van het Leerling- en Onderwijs Volg Systeem (LOVS). 
 
Definitie van schrijven: 
Schrijven is het op papier zetten van een boodschap. Schrijven kan gezien worden als een motorische vaardigheid, een communicatiemiddel en een expressiemiddel. De kwaliteit van het schrijven wordt dan ook bepaald aan de hand van:
  • de inhoud van de boodschap
  • het spellen en stellen
  • de leesbaarheid van de letters, woorden en zinnen
  • de schrijfbeweging
  • de snelheid en volhoudtijd
In de zorgketen rond een kind met schrijfproblemen is samenwerking met de school van essentieel belang. Een behandelings- begeleidings-plan moet goed aansluiten bij het kind, de leerfase, en de schrijfmethode. Daarnaast moet het duidelijk zijn wie, wanneer en wat doet.
 

Schrijven anno 2018? Ja doen!

Computers, smartphones en tablets horen bij deze tijd. Al op heel jonge leeftijd doen kinderen spelletjes op een Ipad en zo leren ze ook - spelenderwijs - letters en woordjes lezen. Ook het digitale schoolbord is niet meer weg te denken uit het onderwijs. 
Veel leerkrachten vragen zich dan ook af óf ze kinderen anno 2017 nog wel moeten leren schrijven en waaróm het belangrijk is om kinderen te leren schrijven voordat ze de computer gaan gebruiken voor tekstverwerking. Daar is inmiddels gedegen onderzoek naar gedaan: kinderen blijken letters beter te herkennen wanneer ze deze al schrijvende hebben geleerd dan al typende op een computer.1,2  Ook de spelling van eenvoudige woorden bleek beter te zijn wanneer de kinderen de woorden geoefend hadden door deze te schrijven, dan wanneer ze de woorden geoefend hadden met kaartjes of met hulp van een computer.3
 
Onderzoek onder een grote groep Chinese kinderen bevestigt de relatie tussen schrijven en leren lezen: Bij kinderen die hebben leren lezen via een computer bleek het percentage ernstige leesproblemen veel hoger te zijn dan bij de groep kinderen die het Chinese schrift al schrijvende heeft geleerd.
Het herkennen van letters is de eerste stap op weg naar het vloeiend leren lezen. Het leren van de visuele vorm van de letter en de auditieve weergave – de klank-tekenkoppeling- wordt ondersteund door het voelen en uitvoeren van het motorische programma van de letter: het schrijven leidt daarmee tot een veel bredere en intensievere hersenactiviteit.5,6
Het antwoord op de vraag: Is het nodig dat kinderen anno 2017 leren schrijven? is dus duidelijk: ja, het is van belang dat kinderen daadwerkelijk letters en woorden schrijven én dat zij het schrijven ook veelvuldig oefenen! Door te oefenen verbetert de basisvaardigheid schrijven, waardoor werkgeheugencapaciteit beschikbaar komt voor denkprocessen van een hogere orde, zoals de spelling van een woord of de opzet van een verhaallijn.7 Schrijven is immers een vaardigheid waarbij cognitieve en motorische processen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, oftewel schrijven is Language by Hand.8  
Voordat kinderen letters en woorden leren schrijven, doorlopen zij verschillende voorbereidende fases: van tekenen, naar krabbelen, naar het maken van vormen en letters tot het schrijven van klanken zoals ze die horen, het zgn. ‘invented spellen’.9
 
Literatuur

1. Longcamp M, Zerbato-Poudou MT, Velay JL. The influence of writing practice on letter recognition in preschool children: A comparison between handwriting and typing. Acta Psychol (Amst). 2005;119(1):67-79.

2. James KH, Engelhardt L. The effects of handwriting experience on functional brain development in pre-literate children. Trends Neurosci Educ. 2012;1(1):32-42.

3. Cunningham AE, Stanovich KE. Early spelling acquisition - writing beats the computer. J Educ Psychol. 1990;82(1):159-62.

4. Tan LH, Xu M, Chang CQ, Siok WT. China's language input system in the digital age affects children's reading development. Proc Natl Acad Sci U S A. 2013;110(3):1119-23.

5. Longcamp M, Boucard C, Gilhodes JC, Anton JL, Roth M, Nazarian B, et al. Learning through hand- or typewriting influences visual recognition of new graphic shapes: behavioral and functional imaging evidence. J Cogn Neurosci. 2008;20(5):802-15.

6. James KH. Sensori-motor experience leads to changes in visual processing in the developing brain. Dev Sci. 2010;13(2):279-88.

7. Peverly ST, Ramaswamy V, Brown C, Sumowski J, Alidoost M, Garner J. What Predicts Skill in Lecture Note Taking? J Educ Psych. 2007;99(1):167-80.

8. Berninger VW. Development of language by hand and its connections with language by ear, mouth, and eye. Top Lang Disord. 2000;20(4):65-84.

9. Schrijfontwikkeling [database on the Internet]. 2014 [cited 02-07-2014]. Available from: https://www.slo.nl/primair/leergebieden/ned/taalsite/lexicon/00656/.

 

Ontwikkeling van het schrijven

Beter met de pen

06-10-2014 14:32
elsevier 5 juli beter met pen0001.jpg (109168)

BHK versus SOS-2-NL

03-06-2014 17:48
BHK versus SOS.docx (125147)

Typen of schrijven?

24-01-2014 20:14
4w.kennisnet.nl/artikelen/2013/10/15/schrijven-versus-typen-wat-zegt-de-neurowetenschap/

Schrijven of typen?

24-01-2014 19:43
www.kngfrichtlijnen.nl/index.php/evidence-statements/evidence-statements-openingspagina/motorische-schrijfproblemen-bij-kinderen/verantwoording/leesnoten-motorische-schrijfproblemen-bij-kinderen/noot-4-verschillen-tussen-schrijven-en-typen-motorische

Gepubliceerde artikelen van de werkgroep

Schrijfproblemen: Kinderfysiotherapie als onderdeel van de ketenzorg

14-01-2018 10:33
Schrijfproblemen: kinderfysiotherapie als onderdeel van de ketenzorg. Dit artikel is verschenen in 2009 in het Nederlands Tijdschrift voor Kinderfysiotheapie (jrg.21,nr.63, bladzijde 8-14). Werkgroep Kinderfysiotherapie en Schrijven: Ida Bosga-Stork*, Anneloes Overvelde, Mathieu van Cauteren,...

Leren schrijven anno 2015: wat heb je daarvoor nodig?

15-02-2017 12:37
van Bommel-Rutgers I, van Hartingsveldt M, Overvelde A. Leren schrijven anno 2015: wat heb je daarvoor nodig? HJK, januari 2015, blz. 10-14. HJK-leren schrijven anno 2015 .pdf (655485)

Fysiopraxis maart 2011;jaargang 20(3);pag 28-29

24-01-2014 20:27
Evidence Statement en Flowchart als leidraad voor de dagelijkse praktijk bij kinderen met schrijfproblemen. Overvelde_Nijhuis_2011_Fysiopraxis_ES_Flowchart_Publ.pdf (368161)  

Wetenschap Praktisch ' schrijfproblemen bij kinderen'. September 2013

24-01-2014 20:25
 Wetenschap praktisch 9.pdf (818897)

Is er een relatie tussen schrijven en fijne motoriek?

NedTijdschrKinderfysiother.2010;22(66):42-47.

24-01-2014 20:31
Is er een relatie tussen fijne motoriek en schrijven? Een systematische review. Overvelde et al.(2010)-Blz.1-SR-FM en schrijven.png (905956) Overvelde et al.(2010)-Blz.2-SR-2-FM en schrijven-2010 .png (1042059) Overvelde et al. (2010) Blz.3-SR-2-FM en schrijven.png (1138218)

casuistiek

Casus: "Ik kan niet mooi schrijven en ik ben ook nog onhandig"

03-03-2014 21:46
Van Bommel et al. (2010). Casus Fijne motoriek en schrijven. NedTijdschrKinderfysiother.pdf (434,6 kB)

Een schrijfprobleem: niet altijd een kinderfysiotherapeutisch probleem.

24-01-2014 20:49
Overvelde et al. (2009). Casus. Schrijfprobleem, niet altijd KFT probleem. Ketenzorg. NedTijdschrKinderfysiother.pdf (407,2 kB)